درمان سندرم شخص سفت با فناوری نوین سلول های CAR، T - مجله آی سیب

این مرز باریک میان خستگی طبیعی و آشوبِ سیستم ایمنی، همان جایی است که پزشکی مدرن با چالش هایی عجیب روبه رو می شود. وقتی سیستم دفاعی بدن، راه را گم می نماید و به جای دشمن، خانه را هدف می گیرد، درمان سندرم شخص سفت تبدیل به یک معمای لاینحل به نظر می رسد. اما حالا، ورود فناوری سلول های CAR-T به این عرصه، زاویه دید ما را به کلی تغییر داده است؛ گویی توانسته ایم با بازنویسیِ کدِ ژنتیکیِ سربازان ایمنی، راهی برای خروج از این حبسِ عضلانی پیدا کنیم.

پاسخ سریع: فناوری CAR-T چگونه سندرم شخص سفت را درمان می نماید؟این روش با خارج کردن سلول های ایمنی (T cells) از بدن بیمار و مهندسی ژنتیک آن ها شروع می شود. هدف این است که سلول ها پروتئین های خاصی را شناسایی نمایند که باعث حمله سیستم ایمنی به بافت های عصبی می شوند. پس از تزریق مجدد، این سلول های اصلاح شده، آنتی بادی های مهاجم را غیرفعال نموده و سیستم ایمنی را بازتنظیم می نمایند. این فرآیند برخلاف داروهای مرسوم که فقط علائم را مدیریت می نمایند، منشأ بیماری را هدف قرار می دهد و به ترمیم عملکرد حرکتی یاری می نماید.

درمان سندرم شخص سفت (Stiff Person Syndrome) که پیش تر غیرممکن به نظر می رسید، حالا با استفاده از فناوری گیرنده آنتی ژن کایمریک سلول تی (CAR-T) به واقعیت نزدیک شده است. این عارضه نورولوژیک نادر، سیستم عصبی مرکزی را هدف قرار می دهد و منجر به گرفتگی های دردناک عضلانی می شود که کیفیت زندگی فرد را به شدت کاهش می دهد.

بیماران مبتلا به این عارضه تا پیش از این تنها به کنترل علائم و پیشگیری از وخامت شرایط امیدوار بودند، نه بهبود عملکرد حرکتی. روش نوین استفاده از سلول های ایمنی مهندسی شده که در درمان بعضی سرطان ها تحول ایجاد نموده بود، اکنون دریچه ای تازه برای مبتلایان به این بیماری خودایمنی گشوده است.

علائم و روند پیشرفت سندرم شخص سفت چگونه است؟

این بیماری که با نام سندرم موئرش-ولتمان (Moersch-Woltman syndrome) نیز شناخته می شود، با سفت شدن عضلات تنه، بازوها و پاها شروع می شود. در ابتدا ممکن است تنها بخش کوچکی از بدن درگیر باشد، اما با گذشت زمان، این سفتی و گرفتگی تمام بدن را فرا می گیرد.

یکی از ویژگی های آزاردهنده این بیماری، حساسیت شدید بدن به محرک های محیطی است. صداهای بلند، لمس فیزیکی یا حتی فشارهای عاطفی می توانند اسپاسم های شدید عضلانی را تحریک نمایند. این واکنش ها باعث می شود ساده ترین فعالیت های روزمره مانند خروج از خانه یا مواجهه با صدای بوق خودرو، خطری جدی برای سقوط و آسیب دیدگی بیمار به همراه داشته باشد.

سازوکار سلول های CAR-T چیست و چرا سیستم ایمنی را بازتنظیم می نماید؟

در درمان سندرم شخص سفت با روش CAR-T، پزشکان سیستم ایمنی بدن را دوباره برنامه نویسی می نمایند. در این فرآیند، سلول های تی که مسئول شناسایی و مبارزه با عوامل بیگانه هستند از بدن بیمار خارج می شوند.

سپس این سلول ها در آزمایشگاه به گونه ای مهندسی می شوند که پروتئین های خاصی روی سطح آن ها قرار گیرد؛ پروتئین هایی که می توانند با دقت بسیار بالا، سلول های آسیب رسان را شناسایی نمایند. این کار باعث می شود سلول ها پس از بازگشت به بدن، به جای حمله به بافت های سالم، تنها پاسخ های ایمنی اشتباه را هدف بگیرند.

پس از این تغییرات ژنتیکی، میلیون ها سلول مهندسی شده به بدن بیمار تزریق می شوند. این فناوری عملاً سیستم ایمنی را بازتنظیم می نماید تا از حمله به سیستم عصبی خودداری کند. این یعنی به جای سرکوب کل سیستم دفاعی بدن، فقط بخش مخرب آن اصلاح می شود.

بیماران مبتلا به سندرم شخص سفت پس از دریافت این درمان چه تغییری را تجربه کردند؟

نتایج منتشرشده در مجله نورولوژی جاما (JAMA Neurology) بسیار چشمگیر است. شاری سنت ژرمن (Shari St. Germain) که از سال 2021 با این بیماری دست وپنج نرم می کرد، تا سال 2024 دیگر قادر به راه رفتن معمولی نبود. او پس از درمان، توانست دوباره روی تردمیل قدم بزند. مورد دیگر، جاناتان والدن (Jonathan Walden) است که پیش از این برای کوچک ترین حرکات به یاری احتیاج داشت، اما اکنون به زندگی عادی و حتی فعالیت هایی مانند ماهیگیری بازگشته است.

پزشکان مرکز مایو کلینیک (Mayo Clinic) تاکید دارند که اگرچه هنوز در مراحل ابتدایی هستیم، اما توانایی بازگشت به عملکرد قبل از بیماری در این بیماران، در تاریخچه این عارضه بی سابقه بوده است. درمان سندرم شخص سفت با این روش نوین، نه فقط یک تسکین موقت، بلکه مسیری برای بهبود واقعی است.

چرا بعضی بیماری های خودایمنی نورولوژیک با روش های سنتی به سختی درمان می شوند؟

بسیاری از اختلالات ایمنی که مغز و نخاع را درگیر می نمایند، از سد خونی-مغزی عبور می نمایند که دسترسی داروها به بافت های عصبی را سخت می سازد.

در این شرایط، سیستم ایمنی نه تنها به عوامل خارجی بلکه به بافت های حیاتی خودی نیز حمله می نماید. درمان سندرم شخص سفت به روش سنتی اغلب شامل کورتون ها یا داروهای سرکوب نماینده ایمنی است که نمی توانند منشأ فراوری سلول های مهاجم را ریشه کن نمایند.

این تفاوت بنیادین در مکانیسم سلول های CAR-T نهفته است. در حالی که داروهای معمولی فقط علائم را سرکوب می نمایند، این سلول های زنده با شناسایی دقیق سلول های خاطی ایمنی، مانع از فراوری مداوم پادتن های آسیب رسان می شوند.

مسیر تاریخی شکل گیری درمان با سلول های CAR-T در پزشکی چگونه بوده است؟

ایده استفاده از سلول های ایمنی برای درمان، ریشه در دهه های گذشته دارد اما توسعه عملی آن به عنوان یک روش درمانی استاندارد، نتیجه کوشش های بیوتکنولوژی در قرن بیست و یکم است. ابتدا این فناوری صرفاً به عنوان سلاحی در برابر سرطان های خون طراحی شد تا بتواند سلول های سرطانی سرکش را شناسایی کند.

پیروزیت های خیره نماینده در حوزه انکولوژی، دانشمندان را به این فکر انداخت که شاید بتوان همین ابزار دقیق را برای مهار بیماری های خودایمنی نیز به کار گرفت. در واقع، درمان سندرم شخص سفت با این فناوری، استفاده ثانویه از یک روش پیروز در حوزه سرطان است که نشان می دهد مرزهای دانش پزشکی در حال توسعه است.

وقتی بدن از خودش می ترسد

در اوایل قرن بیستم، پل ارلیش (Paul Ehrlich)، پدر ایمنی شناسی مدرن، اصطلاحی را وارد ادبیات پزشکی کرد که بیش از آنکه علمی باشد، رنگ وبوی تراژدی های شکسپیری داشت: Horror Autotoxicus یا وحشت از خودسمی. ارلیش بر این باور بود که بدن انسان دارای مکانیسم های فیزیولوژیک چنان ظریفی است که اجازه نمی دهد سیستم ایمنی علیه بافت های خودی شورش کند. او این پدیده را یک تضاد منطقی در طبیعت می دید؛ گویی بدن می داند که اگر روزی سلاح هایش را به سمت دیوارهای خانه بگیرد، نتیجه ای جز ویرانیِ محض نخواهد داشت.

حالا که به سندرم شخص سفت یا بیماری های مشابه نگاه می کنیم، می بینیم که آن پیش بینیِ ارلیش، فراتر از یک نظریه، به یک بحرانِ وجودی تبدیل شده است. در این شرایط، ما با نقصِ ابزار روبرو نیستیم، بلکه با یک خیانتِ استراتژیک طرفیم. سیستم ایمنی در اینجا نه از سرِ نادانی، بلکه با دقتی وسواس گونه به بخش هایی از دستگاه عصبی حمله می نماید که مسئولِ آرامش و حرکت ما هستند. وقتی یک بیمار مبتلا به این سندرم، از سفتیِ عضلات شکایت می نماید، در واقع دارد صدای فروپاشیِ همین سدِ حفاظتی را گزارش می دهد. این بیماری صرفاً یک اختلال نورولوژیک نیست؛ بلکه تجسمِ عینیِ همان واهمه ای است که ارلیش یک قرن پیش از آن سخن می گفت؛ لحظه ای که نگهبانِ دژ، در آینه در پیِ دشمن می شود و در نهایت، به خویشتنِ خویش شلیک می نماید

آیا دستاوردهای تازه درمان سندرم شخص سفت می تواند سایر بیماری های مشابه را نیز بهبود بخشد؟

پرسش اساسی این است که آیا این دستاورد می تواند به درمان بیماری هایی نظیر ام اس (Multiple Sclerosis) یا سایر نوروپاتی های خودایمنی منجر شود؟ دکتر شان پیتوک (Sean Pittock) و همکارانش معتقدند که نتایج فعلی امیدبخش است، اما باید مطالعات بیشتری روی پایداری طولانی مدت این بهبودها انجام شود.

مهم ترین چالش پیش رو، تکرار پیروزیت در گروه بزرگ تری از بیماران و اطمینان از ایمنی روش در درازمدت است. اگر این رویه پیروزیت آمیز باشد، شاید در آینده شاهد تغییر پروتکل های درمانی برای طیف وسیعی از بیماری های عصبی باشیم.

این روش احتمالاً برای بیماری هایی که سیستم ایمنی در آن ها نقش اصلی را دارد اما تا به حال درمان قطعی نداشته اند، تغییرات بنیادی ایجاد خواهد نمود. پژوهشگران اکنون در حال طراحی مطالعات گسترده تری هستند تا ببینند آیا سلول های CAR-T می توانند حافظه ایمنی بدن را نسبت به این بیماری ها اصلاح نمایند یا خیر.

سد خونی-مغزی و چالش دسترسی به سلول های عصبی چیست؟

یکی از بزرگترین موانع در درمان بیماری های سیستم عصبی، وجود سد خونی-مغزی (Blood-Brain Barrier) است. این ساختار فیزیولوژیک مانند یک فیلتر محافظ عمل می نماید که از ورود بسیاری از مواد شیمیایی، داروها و حتی بعضی سلول های ایمنی به فضای مغز و نخاع جلوگیری می نماید.

در بیماری سندرم شخص سفت، مشکل اصلی نه تنها در خون، بلکه در فضای اطراف اعصاب رخ می دهد. سلول های CAR-T با قابلیت نفوذپذیری بالا نسبت به سلول های ایمنی معمولی، می توانند از این سد عبور نموده و به محل دقیق التهاب در سیستم عصبی برسند.

این ویژگی منحصر به فرد به آن ها اجازه می دهد تا پاسخ های خودایمنی را درست در جایی که رخ می دهد متوقف نمایند. بدون این توانایی نفوذ، داروهای سنتی اغلب قبل از رسیدن به بافت عصبی به وسیله کبد یا کلیه ها تصفیه می شوند و اثربخشی خود را از دست می دهند.

منبع: JAMA Neurology